Λαός: Προιστορία

Η θέση της γυναίκας στην οικογένεια της Ηπείρου συνήθως παρατηρείται ότι ήταν μειονεκτική, όπως το υπαγόρευε το αυστηρό πατριαρχικό σχήμα, που ακόμη και σήμερα δεν έχει ατονίσει. Κοινό τόπο στις σχετικές μαρτυρίες αποτελεί πως όταν το ζευγάρι των συζύγων πήγαινε μαζί στο χωράφι κλπ., η γυναίκα ακολουθούσε πεζή και φορτωμένη, τον άντρα της, που βάδιζε μπροστά καθισμένος στο υποζύγιο.

Η θέση της γυναίκας όμως υπερτονίζεται όμως μέσα στην οικογένεια. Αναγνωρίζεται μια σοβαρή ενδοοικογενειακή αρμοδιότητα και ένας σχεδόν συμπρωταγωνιστικός ρόλος στο πρόσωπο της γυναίκας, και συγκεκριμένα σε αυτό της συζύγου, από τη στιγμή που γινόταν μητέρα, καθώς και της μητέρας του άντρα. Βάση της παραδοχής αυτής αποτελούσε η ιδιότητα τής μητρότητας και, κατ’ επέκταση, στο ευρύτερο πλέγμα μιας παραδοσιακής μαγικής συμπεριφοράς, η ιδιότητα της ως φορέας μιας γόνιμης δύναμης. Αλλά και ο ρόλος των γυναικών στη παραγωγή δεν θα πρέπει να εκληφθεί ως καθαρά υπηρετικός. Η πολλαπλή και σχεδόν

πρωταγωνιστική τους συμμετοχή στη παραγωγή (στις εργασίες του χωραφιού, στη μεταποίηση των προϊόντων της κτηνοτροφίας κλπ) σχεδόν αυτόματα τους προσέδιδε ορισμένο κύρος. Κάτι τέτοιο θεωρείται σχεδόν αυτονόητο, όταν πληροφορείται κανείς την έκταση των απασχολήσεών τους.

Οι γυναίκες στα Ζαγόρια, άλλοτε (όπως και τώρα), εκτελούσαν μόνες τους τα σχετικά με το όργωμα, τη σπορά, τον θερισμό κι όλες τις σχετικές εργασίες. Μια παλιά επιγραφή είναι πολύ ζωντανή, παρα τη καθαρεύουσά της, είναι λέει “ευφρόσυνον θέαμα”, “η τήδε κακείσε συν ωστισις των γυναικών, η καθ’ ομίλους παρέλασις αυτών, ων η μεν σύρει διά τής χειρός ημίονον φέρουσαν τας ύννεις (τα υνία) μετά τών αρότρων, η δε προβαίνει φέρουσα φορτίον τι ή λίκνον μετά βρέφους κτλ (…) το πλείστον τών γυναικών εγείρεται από πρωίας, λαμβάνουσι δίκελλαν, τιθέασιν επί τών ωμών τα λοιπά προς καλλιέργειαν τής αμπέλου εργαλεία και απνευστί απέρχονται, πλέκουσαι ως επί το πλείστον και περιπόδια (κάλτσες). Εν δ’ ώρα χειμώνος πάσαι αυταί πλέκουσι, κέντωσι, κόπτουσι και ράπτουσι, διηγούμεναι κατά τας μακράς εκείνας νύκτας και παραμύθια μετά προλήψεων και δεισιδαιμονιών υφασμένα, ή και άδουσαι, και διασκεδάζουσιν ούτων την στέρησιν τών φιλτάτων αυτών επί ολόκληρα έτη, διατηρούσαι και τιμιότητα απαραδειγμάτιστον”. Είναι χαρακτηριστικό ότι στα λιγότερα αναπτυγμένα χωριά του Σουλίου η γυναίκα βρισκόταν σε σχέση κανονικής ισοτιμίας με τον άντρα. Σε διαφορές που ανέκυπταν ανάμεσα στα αρσενικά μέλη μιας οικογένειας, η απόφαση, που έπαιρναν οι γυναίκες, ήταν δεσμευτική και αμετάκλητη. Ώστε θα μπορούσε κανείς να μιλάει όχι τόσο για μιαν αφόρητη υπερεξουσία και βίαιη επιβολή της βούλησης του άντρα, όσο για μια παραδοσιακή, εθιμικά συμφωνημένη και αποδεκτή, και από τις δύο πλευρές, διανομή των ρόλων στο παιχνίδι των αυθεντιών. Η κακομεταχείριση της γυναίκας από τον άντρα είναι μάλλον φαινόμενο των πόλεων, και μάλιστα των μεγάλων -τουλάχιστον αρχικά- πόλεων, που οι ρόλοι των μελών της οικογένειας συγχήθηκαν και σοβαρά προβλήματα επιβίωσης (ανεργία, υποαπασχόληση κλπ) παρουσιάστηκαν, παράλληλα με το σπάσιμο των συνεκτικών δεσμών που είχε σφυρηλατήσει το εθιμικό δίκαιο. Τα φαινόμενα αυτά δεν ήταν δύσκολο να περάσουν μετά και στις μικρές πόλεις ή και στα ίδια αστικοποιημένα χωριά.